هفته جهانی تغذیه با شیر مادر

شیر مادر؛ نخستین و کامل‌ترین غذای نوزاد

تغذیه با شیر مادر، استاندارد طلایی تغذیه شیرخواران و یکی از مؤثرترین مداخلات سلامت برای کاهش بیماری، مرگ‌ومیر و ارتقای رشد و تکامل کودکان است. سازمان جهانی بهداشت (WHO) و یونیسف توصیه می‌کنند که تغذیه با شیر مادر در ساعت اول پس از تولد آغاز شود، شیرخوار تا پایان شش‌ماهگی فقط از شیر مادر تغذیه کند (بدون آب، دمنوش، آب‌قند یا هر غذای دیگری) و پس از آن، همراه با غذای کمکی مناسب، شیردهی تا دو سالگی و حتی بیشتر ادامه یابد.

شیر مادر ترکیبی زنده و پویاست که علاوه بر تأمین کامل نیازهای تغذیه‌ای نوزاد در شش ماه اول زندگی، حاوی آنتی‌بادی‌ها، سلول‌های ایمنی، آنزیم‌ها و عوامل رشد است و نقش مهمی در محافظت از شیرخوار در برابر بیماری‌ها دارد. نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، کمتر به اسهال، عفونت‌های تنفسی، عفونت گوش میانی و بسیاری از بیماری‌های عفونی مبتلا می‌شوند و در صورت بیماری نیز معمولاً دوره کوتاه‌تر و شدت کمتری را تجربه می‌کنند. همچنین مطالعات نشان داده‌اند که تغذیه با شیر مادر با کاهش خطر چاقی، دیابت نوع ۲ و برخی بیماری‌های مزمن در سال‌های بعدی زندگی همراه است و با عملکرد شناختی و تکامل مغزی بهتر ارتباط دارد.

فواید شیر مادر تنها به نوزاد محدود نمی‌شود. شیردهی با تسریع بازگشت رحم به وضعیت طبیعی، کاهش خونریزی پس از زایمان، کمک به فاصله‌گذاری طبیعی بین بارداری‌ها در ماه‌های نخست پس از زایمان و کاهش خطر ابتلا به سرطان پستان و سرطان تخمدان برای مادر همراه است. همچنین شیردهی از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه بوده، نیاز به آماده‌سازی ندارد و خطر آلودگی میکروبی ناشی از تهیه نادرست شیر را نیز از بین می‌برد.

در مقابل، استفاده از شیر خشک در شرایطی که اندیکاسیون پزشکی برای آن وجود ندارد، نمی‌تواند تمام ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد شیر مادر را تأمین کند. شیر خشک فاقد بسیاری از سلول‌های زنده، آنتی‌بادی‌ها و عوامل ایمنی موجود در شیر مادر است؛ بنابراین شیرخواران تغذیه‌شده با شیر خشک، به‌طور متوسط بیشتر در معرض ابتلا به عفونت‌های گوارشی و تنفسی قرار دارند. علاوه بر این، تهیه نادرست شیر خشک، استفاده از آب ناسالم یا رعایت نکردن اصول بهداشتی در آماده‌سازی آن، می‌تواند خطر ابتلا به بیماری‌های عفونی را افزایش دهد. البته باید توجه داشت که در برخی شرایط پزشکی خاص، شیر خشک با تجویز پزشک، یک جایگزین ایمن و ضروری محسوب می‌شود و نباید خانواده‌ها به دلیل نیاز پزشکی احساس گناه یا نگرانی داشته باشند.

حمایت خانواده، کارکنان نظام سلامت و جامعه از مادران شیرده، نقش بسیار مهمی در موفقیت تغذیه با شیر مادر دارد. آموزش صحیح، رفع باورهای نادرست، فراهم کردن محیط مناسب برای شیردهی و حمایت از مادران شاغل، از مهم‌ترین اقدامات برای افزایش میزان تغذیه انحصاری با شیر مادر و ارتقای سلامت نسل آینده است.

پیام کلیدی:

شیر مادر، هدیه‌ای بی‌نظیر برای سلامت مادر و کودک است. هیچ شیر مصنوعی قادر به بازسازی کامل ترکیب پیچیده و خواص ایمنی شیر مادر نیست؛ بنابراین، در صورت امکان و نداشتن منع پزشکی، تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه اول زندگی و ادامه آن تا دو سالگی یا بیشتر، بهترین انتخاب برای سلامت کودک خواهد بود.

منابع:

World Health Organization (WHO). Infant and Young Child Feeding. Fact Sheet, Updated 2023. WHO – Infant and Young Child Feeding⁠

World Health Organization (WHO). Breastfeeding. WHO – Breastfeeding⁠

United Nations Children's Fund. Why Breastfeeding is Critical for Babies⁠

Nelson Textbook of Pediatrics. Elsevier; 2024.

Krause's Food & the Nutrition Care Process. Elsevier; 2021.

Victora CG, Bahl R, Barros AJD, et al. Breastfeeding in the 21st Century: Epidemiology, Mechanisms, and Lifelong Effect. The Lancet. 2016;387(10017):475–490

حامد کریمی خرمی کارشناس مسئول واحد تغذیه شبکه بهداشت و درمان شهرستان خرم بید